Criticisms of Ata Terzibaşı in his Work "Kirkuk Şairleri"

Abstract

Ata Terzibaşı’s work titled Kerkük Şairleri is a source that introduces important representatives and poets of Turkish literature in Kirkuk. In the work, Terzibaşı, who focused on the literary heritage of Kirkuk, evaluated the poems of these poets from both literary and linguistic perspectives. In addition, the historical, cultural and social context of the region was taken into consideration in the work and the interpretations made on the works and poems of the poets were examined in depth. Terzibaşı’s work offers a very rich content in terms of poetry criticism. While the themes, language use and style of the poets’ poems are analyzed, the aesthetic structures and linguistic features of the poems are also emphasized. The historical and cultural structure of Kirkuk and the identity searches of the Turkish poets in the region are among the main themes of the poems. In this work, each poet's individual understanding of poetry and their efforts to create a common Kirkuk literary identity come to the fore. While Terzibaşı details the lyrical elements, love, patriotism and homeland themes in the poets' poems, he also emphasizes their efforts to preserve the pure and clear Turkish of the language. In this sense, the criticisms in the work can be evaluated as an effort to create a literary tradition. Another striking element in the criticism is the influence of folk literature and divan literature on the poets' poems. Terzibaşı examined how the poets were influenced by these two great literary traditions and how they reflected this in their own poetic worlds. The work Kirkuk Poets can be evaluated as a literary criticism text that examines the works of poets from an aesthetic, linguistic and thematic perspective. Terzibaşı's critical perspective presented the rich Turkish literary tradition of Kirkuk within the framework of modern literary criticism. ملخص يعد كتاب شعراء كركوك لعطا ترزي باشى مصدرا مهما في تعريف رموز وشعراء الادب التركي في كركوك. وقد قام ترزي باشى وهو الضليع في الموروث الادبي التركماني في كتابه هذا بتقييم وتحليل لغوي وأدبي لجميع الشعراء الذين ذكرهم في مؤلفه. وعلاوة على ذلك فقد تعمق في تعليقاته وتحليلاته لأشعار الشعراء وآثارهم استنادا للعوامل والظروف التاريخية والثقافية والاجتماعية للمنطقة. ويعد هذا الكتاب مصدرا غنيا للنقد الشعري. حيث أن إجراء الدراسات التحليلية على تلك الاشعار من ناحية الموضوع واللغة والأسلوب تؤكد أيضا على البنية الجمالية والخصائص اللغوية التي تميزت بها تلك الاشعار. وفي هذا الكتاب نستطيع أن نتلمس -إضافة الى المفهوم الشعري الفردي لدى كل شاعر – هوية كركوك الأدبية أيضا ونراها تحتل الصدارة في معظم فصول الكتاب. إن ترزي باشى وهو يقدم تفصيلا عن المواضيع الشعرية والعناصر الوجدانية, لم يدخر وسعا على ابراز جهوده في منحى التركيز على الاستعمال السليم للغة التركية في النتاج الادبي. ومن خلال الآراء النقدية لترزي باشى نرى أنه قد ركز على مسألة أخرى وهي قيام شعراء كركوك بتوظيف التيارين الكبيرين وهما أدب الديوان والأدب الشعبي في اشعارهم توظيفا كبيرا. من خلال مراجعتنا لهذا المصدر الكبير نستطيع القول بأن هذا الكتاب إضافة لكونه تذكرة يحتوي على سير شعراء كركوك, فإنه يعتبر كتابأ نقديا شاملا قدم فيه ترزي باشى التراث الادبي التركي في كركوك في إطار رؤية نقدية أدبية حديثة. Ata Terzibaşı’nın “Kerkük Şâirleri” Eserindeki Eleştirileri Doç. Dr. Mohammed Ali Shareef Kerkük Üniversitesi/ İnsani Bilimler Eğitim Fakültesi Ata Terzibaşı’nın Kerkük Şairleri adlı eseri, Kerkük’teki Türk edebiyatının önemli temsilcilerini ve şairlerini tanıtan bir kaynak niteliğindedir. Eserde, Kerkük’ün edebi mirası üzerine yoğunlaşan Terzibaşı, bu şairlerin şiirlerini hem edebi hem de dilsel açıdan değerlendirmiştir. Ayrıca, bölgenin tarihi, kültürel ve sosyal bağlamı da eserde dikkate alınarak şairlerin eserlerine ve şiirlerine yapılan yorumların üzerinde derinlenmiştir. Terzibaşı’nın eseri, şiir eleştirisi açısından oldukça zengin bir içerik sunmaktadır. Şairlerin şiirlerinde işlenen temalar, dil kullanımı ve üslup analiz edilirken, şiirlerin estetik yapıları ve dilsel özellikleri de vurgulanmaktadır. Kerkük’ün tarihi ve kültürel yapısı ile bölgedeki Türk şairlerinin kimlik arayışları, şiirlerin ana temaları arasında yer almaktadır. Eserde, her bir şairin hem bireysel şiir anlayışı hem de ortak bir Kerkük edebi kimliği oluşturma çabası öne çıkar. Terzibaşı, şairlerin şiirlerindeki lirik ögeleri, aşk, memleket sevgisi ve vatan temasını detaylandırırken, aynı zamanda dilin saf ve duru Türkçesinin korunmasına yönelik çabalarını da vurgulamıştır. Bu anlamda, eserde yer alan eleştiriler edebi bir gelenek oluşturma çabası olarak değerlendirilebilir. Eleştirilerde dikkat çeken bir diğer unsur da şairlerin şiirlerinde halk edebiyatı ve divan edebiyatı etkilerinin izlenmesidir. Terzibaşı, şairlerin bu iki büyük edebi gelenekten nasıl etkilendiklerini ve bunu kendi şiir dünyalarına nasıl yansıttıklarını incelemiştir. Kerkük Şairleri eseri, şairlerin eserlerini estetik, dilsel ve tematik açıdan ele alan bir edebi eleştiri metni olarak değerlendirilebilir. Terzibaşı’nın eleştirel bakışı, Kerkük’ün zengin Türk edebiyatı geleneğini modern edebiyat eleştirisi çerçevesinde sunmuştur. Anahtar Kelimeler: Kerkük Şairleri, Eleştiri, Şair Tezkireleri, Terzibaşı, Şiir Giriş Türk edebiyatında "şuara tezkireleri," şairlerin hayatlarını, eserlerini ve edebi kişiliklerini tanıtan biyografik eserlerdir. Bu tür eserler, Osmanlı döneminde en çok rağbet gören biyografi türlerinden biri olmuş ve Türk edebiyatında önemli bir yere sahip olmuştur. "Tezkire" kelimesi Arapça kökenli olup "hatırlatma, anma" anlamına gelir. "Şuara" ise "şairler" demektir. Bu eserler, Türk edebiyatı tarihinde özellikle 15. yüzyıldan itibaren ortaya çıkmış ve klasik Türk edebiyatında önemli bir edebi tür haline gelmiştir. Tezkire yazmak Divan Edebiyatının geleneklerinden olduğu halde XX. y.y başlarına kadar devam etmiştir. Faik Reşad’ın “Eslaf”ı, Muhammed Müctehidzâde’nin “Riyazü’l-Aşıkîn”i, Ali Emîrî’nin “Tezkire-i Şuarâ-yı Âmid”i bu yüzyılın önemli tezkirelerindendir (İsen 2002: 159). Irak Türkmen Edebiyatında da tezkire geleneği devam ederek önemli eserler meydan gelmiştir. Hicrî Dede’nin henüz yazma halinde duran “Riyâzü’ş-Şuʽarâ”sı; Ata Terzibaşı’nın “Kerkük Şâirleri” ile “Erbil Şâirleri” bu alanda yazılan en önemli eserlerdir (Shareef 2023: 557). Bu çalışmamızda Terzibaşı’nın sadece “Kerkük Şâirleri” eserinde geçen Bedrî, Örfî, Sâfî, Hâlis gibi divan şairleri (Shareef 2023: 23) yanısıra Reşit Ali Dakuklu, Hızır Lüfî, Ali Marufoğlu, ve Hicri Dede gibi halk şâirlerinin eserleri ve şâirlikleri hakkında bazen eleştiri bazen düzeltme bazen de tenkit şeklinde önemli değerlendirmeleri ele alınmıştır. Şuara Tezkirelerinin İçeriği Şair Tezkireleri döneminin veri tabanı nitelikli en önemli kayıtlardır. Bu kayıtlarda şairin ismi ve şiirlerinden örneklerin yanı sıra birtakım önemli bilgiler sergilenir. Bu bilgiler şairin yaşadığı dönem hakkında eksiksiz bir tasavvur edinmeye yardımcı olmaktadır. Tezkirelerin içeriğinde geçen hususlar aşağıdaki gibi sıralanmaktadır: Biyografik Bilgiler: Tezkirelerde şairlerin doğum yerleri, aileleri, eğitimleri, sosyal çevreleri, memuriyetleri gibi biyografik detaylar yer alır. Ancak, bu bilgiler her zaman kesin ve doğru olmayabilir, bazen abartılar veya yanlış bilgiler içerebilir. Edebi Kişilik ve Şairlik: Şairlerin edebi kişilikleri, şiirlerindeki üslup, dil kullanımı ve diğer şairlerle kıyaslamalar da tezkirelerde önemli bir yer tutar. Şairin sanatı, şiir anlayışı, dili kullanma biçimi ve edebi değerleri üzerine değerlendirmeler yapılır. Eserler ve Şiir Örnekleri: Şairlerin eserlerinden bazı örnekler veya beyitler tezkirelerde yer alır. Bu, şairin şiir üslubunu ve yetkinliğini göstermek amacıyla yapılır. Bazen eserlerin sayısı, ne tür şiirler yazdığı gibi bilgiler de verilir. Kişisel Anılar ve Hikayeler: Tezkire yazarları bazen şairlerle ilgili anekdotlara, şairlerin özel hayatlarına ve kişisel hikayelere yer verirler. Bu anekdotlar, şairlerin edebi ve toplumsal kimliklerini zenginleştirir. Kıyaslamalar ve Eleştiriler: Şairlerin diğer çağdaşlarıyla karşılaştırıldığı, yetenekleri ve başarısızlıklarının değerlendirildiği kısımlar da bulunur. Özellikle daha önceki tezkirelerde yer alan şairlerle kıyaslamalar yapılarak, şairlerin edebi mirasa ne ölçüde katkıda bulunduğu tartışılır. Şuara Tezkirelerinin Amaçları Tarihsel Belgeleme: Dönemin edebi ortamını ve şairlerin biyografik detaylarını koruma amacı taşır. Edebî Eleştiri: Şairlerin sanatını değerlendirerek, onların edebi başarılarını ya da eksikliklerini belirleme amacını güder. Övgü veya Yergi: Tezkireler bazen belli bir toplumsal ya da siyasi çevreyi memnun etme amacıyla yazılır. Şairler yüceltilir veya eleştirilir, böylece yazarı da şairin edebi çevresiyle bağlantı kurabilir. Ata Terzibaşı'nın Değerlendirmeleri Terzibaşı'nın söz konusu eserinde şairlerin hakkındaki değerlendirmeleri genellikle sistematik, detaylı ve analitik bir yaklaşımla yapılmıştır. Kendisi, tarafsızlık ilkesine sadık kalmaya çalışsa da kişisel yorumlarını metne dahil edebilmiştir. Ayrıca, eser hakkında yeni yorumlar, özgün çıkarımlar veya farklı bir perspektif sunmakla katkılarını yoğun bir şekilde göstermeyi başarabilmiştir. Bütün bu değerlendirmelerini yaparken bazen de eksik ve açıklanması gereken yerler de olmuştur. Böylece yorumlarının kimi yerlerde isabetli olmadığını bilimsel kanıtlarla belirtmeye çalışılacaktır. Şairin Eseriyle İlgili Değerlendirmeleri Terzîbaşı eserindeki şairlerin eserleri hakkında genel bir değerlendirme yaparak şiirlerin güçlü ve zayıf taraflarını; şiirleriyle nesirleri arasında üstünlük ölçülerini; şiirlerindeki konu ve tema meselerini bazen bilmsel olarak bazen de keyfi olmak suratıyle yorumlamıştır. Kerküklü divan şairi Bedrî’nin şiirlerini düşük görerek, şiir tasvirini başaramadığını ve büyük şairlerin etkileri altında kalıp taklit etmede bile muvaffak olmadığını ileri sürmüştür (Terzibaşı 2013: 1- 44). Ancak Terzibaşı’nın şair hakkındaki düşüncelerini bir konuda isabetli bulmuyoruz. Bedrî’nin şiirini eleştirerek, eski şairlerin şiirlerinden bir çok mazmunun iktibas ettiğini yanlış kullanım olarak görmüştür. Halbuki divan edebiyatının en mühim geleneklerinden olan mazmunlar ortak kullanımlı ifadeler olarak her şair tarafından kullanılmıştır (Pala 2011: 298). Terzibaşı’nın tespitlerine göre Bedrî’nin şiirleri biri divan diğeri mecmualarda geçen şiirler iki kısımdan oluşmaktadır. Bu iki kısımın da arasında ciddi farkların olduğunu şöyle ifade etmiştir “Divanındaki şiirleriyle yazma mecmualardaki şiirler arasında bir ayrılık gözükmektedir. Hatta bu ayrılık hususu, insanda bazı ister istemez, Bedrî mahlâslı Kerküklü iki şairin bulunduğu düşüncesini de uyandırıyor! Divandaki şiirlerin tumturaklı, Farsça terkip ve ıstılahlarla dolu olmasına karşılık yazma mecmualardaki şiirler, sade ve cazip görülmektedir” (Terzibaşı 2013: 1- 44 ). Ancak Terzibaşı’nın bu konudaki tespiti bilimsel açıdan doğru bulmuyoruz zira kendi eserinde her iki kısımdan gösterdiği bol örnekler üzerinde inceleme yapıldığı zaman ciddi farklar görülmemektedir. Aşağıda biri divanından alınan diğeri yazma mecmualarında geçen iki gazel gösterebiliriz. (divandan alınan bir gazel) "Ey sabâ lutf eyle ver bir müjde yârim kandadır Menzil-i ol şûh-ı mestî-i nigârım kandadır Eylemez dil müddeâsız bir nevâ ağyâr ile Lâzım oldur şûh-ı şeng-i gül'izârım kandadır Murg-ı bismil-saydım ammâ kayda gülzâr isterim Hayreti âb-ı pül üzre rehgüzârım kandadır Yâr bilmez ben kimim bes kim dilim selb eylemiş Vaktimiz hâlâ hazandır ra'nâ bahârım kandadır Bedri ol âhû-yi raʻnâ râm olur mecnunlara Bilmezem şeydâ dil-i mest-i humârım kandadır" (Yazma mecmualarından alınan bir gazel) "Rehberim menzil-i maksûda yok ey râh meded Şeb-i deycûr-ı tahayyürdeyim ey mâh meded Dil verip bir sanemin aşkına almış aklım El-aman korkarım îman gide hem âh meded Asitânında sabâ hākimi efşân eyler Ravza-i kûyuna ey murg-1 sehergâh meded Tâʻat-i Ka'be-i rû etti beni muhkem-i dîn Beni âhir kılıp ol zülf-de gümrâh meded Bir esîr-i gamım imkân-ı halâsım yoktur Beni âzâde-i bend eylegil ey şâh meded Bir nefes matlab eger bulsam olur ömr-i ebed Derd ü gam ömr-i dirâz eyledi kûtâh meded Ey kerem kânı olup nûr-ı cihân adlinle Arzıhâlim sorup ol derdime âgâh meded Bedriyâ kalmadı âh eylemeye bende mecâl